Diccionario Vox Latín
O MECO como REI DE SATURNAIS
En Italia, España e Francia, países onde foi máis fonda e duradeira a influencia de Roma, un relevante personaxe de Entroido é unha efixie burlesca que personifica a estación festiva e que despois dunha breve carreira de disipación e gloria, é publicamente fusilada, queimada ou destruída de calquera outro modo con tristeza finxida ou a xenuína ledicia da xente. Este personaxe grotesco non é outro que o sucesor directo do antigo rei de Saturnalia, xefe das esmorgas, a palpitante personificación humana de Saturno, que cando remataba a orxía sufría unha morte de verdade. (J.G. Frazer, La Rama Dorada)
Queima do meco en Vigo
Cigarróns e pantallas en Verín e Xinzo (Picar AQUÍ para máis información)
Cigarrón en Verín. Fot. Eduardo Cabido
O sábado a xente da Limia paseou o MECO polas rúas e deixarono pendurado na praza, esperando a queima final. As máscaras tradicionais «o touro», «o gordo» y «o capuchón» fixéronse donas do escenario do Entroido. Onte , Domingo Corredoiro, as pantallas anunciaron que xa é a hora de vivir o Entroido como festa da liberdade, o punto álxido do caos previo ó cosmos que predica a Coresma (<quadragessima dies)
Pantallas en Xinzo. Fot. LA REGIÓN
XOVES DE COMPADRES: A LOITA DE SEXOS
“O sacerdote de Baco dera a orde de que se celebrase unha festa, que as escravas e as señoras, libres das súas tarefas, se cubriran os peitos con peles de animais, que soltasen as fitas das cabeleiras, que cubrisen de grilandas as cabezas e empuñasen tirsos de hedras e follas de parra…. Obedecen nais e esposas, gardan as teas, os cestiños, os labores sen rematar, ofrendan incenso invocando a Baco, e chámanlle Bromio, Lieo, fillo do lume, nacido dúas veces e de dúas nais, Niseo, Tioneo, Leneo, coidador da viña que trae ledicia…. Por onde queira que vaias hai un balbordo xuvenil e retumban as voces das mulleres, os tambores golpeados coas mans, os cóncavos bronces, as frautas de buxo furadas ó longo do tubo.”
Ovidio, Metamorfosis IV, 4-30
Xoves de compadres en Ourense. Fot. LA REGIÓN
Nesta festa os nenos teñen que lle quitar ás nenas os seus monecos ou compadres.
O « xoves de compadres», representa o cambio de roles e a ruptura de normas que se producen no Entroido, xa que, por un día as nenas teñen o mando e os nenos teñen que llelo arrebatar.
As carreiras fanse na Praza Maior cos «compadres» elaborados polas nenas nos seus colexios os ú ltimos días .
No «xoves de compadres», en Verín , os participantes percorrerán pola noite varias rúas da vila para chegar á Praza Maior acompañados por un carro que transporta o «meco» (moneco de teas vellas) que será queimado ó chegar á praza.
Monecos compadres na Praza Maior de Ourense. Fot. LA REGIÓN
Todos estes rituais teñen a súa orixe nos cíclos de traballo no campo e así insértanse no ciclo festivo do Entroido que tamén representa a fin do inverno e a proximidade da primavera.
DOMINGO OLEIRO
Un ritual tradicional do Entroido no que os participantes lanzan ó aire oliñas de barro que deben recoller os seus opoñentes sen que caian ó chan, salvo pena para aquel que se lle rompa de ter que pagar unha rolda de viños.
La imparable ‘ola’ del Entroido: LA REGIÓN (Picar para ampliar información)
Xinzo disfruta, pese al aguacero, con uno de los ‘oleiros’ más concurridos de los últimos años
Domingo Oleiro en Xinzo. Fot. LA REGIÓN
Domingo OLEIRO en XINZO e FARELEIRO en Eiroás. FARO DE VIGO (Picar para máis información)
Domingo Oleiro en Xinzo. Fot. Faro de Vigo
La carrera hacia el entroido coge velocidad en el triángulo mágico: LA VOZ DE GALICIA (Para máis información picar aquí) En Xinzo se celebró el Domingo Oleiro siguiendo con el calendario festivo
Domingo Oleiro en Xinzo. Fot. LA Voz de Galicia
A GRAN ILUSIÓN DO CARNAVAL
A felicidade do pobre parece A grande ilusão do carnaval A gente trabalha o ano inteiro Por um momento de sonho Pra fazer a fantasia De rei ou de pirata ou jardineira e tudo se acabar na quarta feira
Tristeza não tem fim
Felicidade sim
ANTONIO CARLOS JOBIM
ORFEO NEGRO
UNHA VISIÓN DO MITO DE ORFEO
Orfeo negro (1959) é unha película do director de cine francés Marcel Camus. De coproducción brasileña, francesa e italiana, foi rodada en Río de Janeiro e contribuiu a converter en mundialmente famosa a música popular brasileira. Antonio Carlos Jobim e Luis Bonfá son os autores respectivos dos dous temas principais da banda sonora, “A felicidade” e “Manhã de Carnaval”, clásicos da bossa nova e o jazz. Basada na obra teatral Orfeu da Conceição do poeta e músico Vinícius de Moraes, constitúe unha adaptación do mito grego de Orfeo ó ambiente do carnaval brasileiro.
Nas vésperas do Carnaval chega a Río de Janeiro Eurídice. Nas favelas será acollida por unha prima. As rúas son un frenesí de samba. Orfeo, conduce o tranvía que achega a Eurídice ata o seu destino. Pero Orfeo, non só conduce tranvías, é un heroe popular moi recoñecido polo poderío sedutor da súa música; crea beleza e arte e non lle pasa desapercibida a fermosura de Eurídice. A relación estreita que se establece entre os dous verase afectada polas sospeitas dunha noiva celosa. O remuíño pasional do carnaval envolveraos ata rematar nun final tráxico. Orfeo que ten poder de seducir a natureza enteira non consegue realizar o seu amor.
DOMINGO FARELEIRO
DOMINGO FARELEIRO EN XINZO. Fot. Google
“Media tonelada de harina abrirá este domingo (24 DE XANEIRO) el Entroido durante el ‘Fareleiro’. La organización de los actos del primero de los domingos previos a las fiestas grandes del carnaval de Xinzo, el ‘Fareleiro’, ya prevé el reparto de más de media tonelada de producto desde primera hora de la tarde en la Praza Maior.” (La Región)
Segundo Vicente Risco o tempo de Entroido dura dúas semanas e media, Septuaxésima, Sexaxésima e tres ou catro días da de Quincuaxésima. Os días sinalados do Entroido son: Domingo Fareleiro, Xoves de Compadres, Domingo Corredoiro, Xoves de Comadres, Domingo de Entroido ou Gordo, Luns e Martes de Entroido e Mércores de Cinza.
A denominación de “fareleiro” deriva dos farelos que se empregan nas bromas deste día. Os mozos collen sacos cheos de fariña para botarllos ás mozas e mulleres, especialmente contra aquelas que vaian ben vestidas. As mozas acéndense neste enfrontamento e loita de sexos. Moitas veces os farelos espállanse con foles de xofrar, ou lévanse nunha saqueta de trama frouxa pendurada dun pau. As veces en vez de farelos levan borralla.
Outra das bromas do domingo fareleiro era chisnar na cara con borra de potes, betún, carbón, tinta, ou os “burros” de carácter máis urbano. (Julio Caro Baroja. El Carnaval)
Practicas rituais do Entroido:
1. Lanzar farelos e fariña; 2. Queimar estopa; 3. Correr galos; 4. Mantear cans e gatos; 5. Pendurar no rabo destes animais vexigas, latas; 6. Lanzar auga con xiringas; 7. Lanzar ovos, laranxas; 8. Pendurar e mantear monecos; 9. Azoutar con peles e vexigas; 10. Facer ruídos con artefactos; 11. Quebrar olas.
En opinión de Caro Baroja este ritual podería relacionarse co que se facía nas cerimonias nupciais co propósito de favorecer a fecundidade da recén casada.
De todos os xeitos non cabería descartar o salvado, o mesmo que a cinza e a borralla , como elementos primordiais da mascarada, ou fórmulas da igualación que se buscaba nos rituais do Entroido e, ó mesmo tempo, símbolos do ano que remata.
OS TEMPOS DO ENTROIDO
Tras a Idade de Ouro
Nos primeiros tempos os Inmortais, que habitan as mansións olímpicas crearon unha dourada estirpe de homes mortais. Existiron aqueles na época de Cronos, cando reinaba no ceo. Vivían como deuses, co corazón libre de preocupacións, sen fatigas nin miserias; non caía sobre eles a desprezable vellez, senón que sempre con igual vitalidade nas pernas e nos brazos, andaban sempre de festa, alleos a calquera mal. Morrían como se se sumisen nun soño profundo, gozaban de toda clase de ledicias; o campo fértil daba espontaneamente ricos e abundantes froitos. Eles, contentos e tranquilos alternaban a súas faenas con praceres variados. Eran ricos en rabaños e entrañables para os deuses benaventurados.
Hesíodo, Os Traballos e os Días,v.v. 109-126
Peliqueiros en Laza. Fot. Ana Mª Martínez
Desde tempo inmemorial, todos os pobos que ocupan o espazo xeográfico do que poderiamos considerar Europa cristiá, entre Nadal e Coresma, repetían os mesmos ritos e festas, xa fixas xa móbiles. Son moitos séculos durante os cales o Entroido , a través dos mesmos mecanismos e artificios que se deron na elaboración dos mitos e lendas, se vai convertendo nunha armazón ritual coherente que dá sentido ás vivencias pasionais de homes e mulleres do espazo cultural europeo e cristián.
Non resulta estraño, polo tanto, que se poidan detectar ecos e sombras de ritos das saturnais romanas, das dioníasiacas, das lupercais. Os pobos viven cada tempo do ano con intensidades distintas, nuns momentos imponse a ledicia e os excesos, mesmo o desenfreo, e noutros a tristeza, derivada dese caos vital. Non é o mesmo vivir o Nadal, que o tempo de outono, non é o mesmo vivir a Coresma que o agromar da natureza na primavera. Quen vive inmerso na natureza e depende dela, sente emocións de diversa intensidade.
Cigarrón de Verín. Fot. Eduardo Cabido
Tanto no mundo urbano como no rural a esencia das celebracións foi sempre coincidente, o mesmo que o simbolismo e as moralidades que se podían extraer das licencias. Nas cidades celebrábanse con máis pompa, con máis elegancia, se se quere, o que no mundo rural resultaba ser máis vital, máis dramático, por esa atadura íntima e secular que o home do campo sente coa natureza e os seus ritmos. A vida de cada grupo social desenvólvese no seu ámbito. Máis cómplice coa natureza no mundo rural; máis afastada desta no urbano. Sen embargo nos dous mundos téntaselle dar transcendencia ós xogos e diversións, ás festas que sinalan desde a nenez a distintas fases da vida.
O ano é u espazo temporal que padece e no que se padece, no que experimentamos vivencias varias que se repiten de maneira inexorable. Internarse no Entroido é procurar a conciencia colectiva de moitos séculos nos que se repiten ano tras ano os mesmos costumes, na Galiza, na Alemaña, Italia.
Calendario de actividades agrícolas
É unha forma de procurar o equilibrio social fixando períodos de aparente desequilibrio, nos que a sociedade se despraza sen límite a un extremo, para rematar despois no extremo contrario. De todos os xeitos sempre se é menos estrito á hora de observar os rigores coresmais que as entroidadas.
O Entroido ven chegando lento desde as Saturnais do Nadal, pero ven chegando, para comezar a tomar pulo primeiro polo San Antón e máis tarde a partir do Domingo Fareleiro.
Calendario romano e festas de Entroido. El carnaval. Julio Caro Baroja
Calendario romano e festas de Entroido. El Carnaval. Julio Caro Baroja
VIGO, RICO EN SAL
” Quen, tendo comprado casas ou campos á beira do mar, non poida percibir froitos da terra pola improductividade do chan, que é cousa normal nas zonas costeiras, obteña do propio mar a ganancia”. Columela, Doce Libros de Agricultura, VIII, 16
As salinas do Areal, xacemento único en todo o territorio do Imperio Romano polo seu estado de conservación, constitúen un espazo de 200.000 m2. que ilustra o sistema romano da extracción do sal por evaporación. Ocupan unha área dunha antiga marisma e estivo operativa ó longo dos séculos I e II d. c.
As grandes factorías de salgadura atoparíanse sempre onde podían dispor tanto de abundante pesca como de establecementos salineiros. Doutro xeito o producto sairía caro e habería risco de que se pudrira polo camiño antes de chegar a destino.
ÁREA DE EVAPORACIÓN E CRISTALIZADORES
O seu funcionamento era sinxelo: conducíase a auga do mar ou a salmoira a uns estanques (déposito ou decantador), para despois distribuíla en receptáculos de evaporación – eiras chámanse nas salinas interiores – nos que a auga non creza por riba dun palmo e esperar a súa evaporación. Deixábase cristalizar en cubetas na zona de cristalizadores. Unha vez cristalizado o sal amontoábase con rastros e gardábase en almacéns ou simplemente se deixaba formando enormes montóns. Só nas que a evaporación no é posible ou non se completa pola falta de condicións climatolóxicas, hai que recorrer quentar a auga ó lume e forzar a evaporación, pero o procedemento é moi custoso.
DEPÓSITO DECANTADOR E ZONAS DE EVAPORACIÓN
“Tenebres del Nadal, no sou tenebres.” Joan Maragall (Verso suxerido por Ramón Torné)
A castración de Urano a mans de Crono. Giorgio Vasari e Gherardi Christofano (Palazzo Vecchio, Florencia). Fot. José M. Otero
Do Caos saíron Érebo e a negra Noite.
Ó seu tempo da Noite, despois dun encontro con Érebo propiciado por Eros, naceron Éter e o Día. Cronos, saíndo do escondite, sen pensalo cencenoulle os xenitais ó seu pai Urano. Eris pariu a dolorosa Fatiga, o Esquecemento, a Fame, as dores que causan pranto, os Combates, Guerras, Matanzas, Masacre, Odios, Mentiras, Desorde, Destrución. Da Noite naceron o Éter e o Día.
HESÍODO
OS MEUS DESEXOS DE HARMONÍA PARA TODOS OS QUE ME LEN.
MERRY CHRISTMAS, MR LAWRENCE, RYUICHI SAKAMOTO
NADAL DO SOL TRIUNFANTE
O Sol do occidente. Fot. Juliana Ribeiro Veronese
Ningún historiador das relixións parece dubidar hoxe das semellanzas da festa cristiana de Nadal cos rituais dos cultos de Mitra que tan boa acollida tiveron entre os romanos dos últimos anos dos Imperio. A relixión de Mitra, mesturando un ritual con aspiracións de pureza moral e esperanza de inmortalidade, foi unha rival de coidado da igrexa cristina que lles propoñía ós seus fieis respostas idénticas a inquitudes parecidas. J.G. Frazer ofrece un dato luminoso que explica a longa loita nas nosas festas do Nadal: no calendario xuliano computouse o solsticio de inverno o 25 de decembro, considerándoo como a natividade do sol, xa que a partir deste momento crítico do ano a duración do tempo de luz ía incrementándose.
Sol Invictus. Fot.Google
“¡A virxe pariu! ¡A luz está renacendo”, gritaban de noite os celebrantes dos ritos do “Natalis” en Siria e Exipto, e sacaban, para que a adorasen, a figura do sol representada nun neno recén nacido. No solsticio de inverno a virxe que paría o 25 de decembro era a Gran Deusa Celestial do Oriente, Astarté nos paises semíticos, identificada polos seus adoradores co sol invencible, irreductible, triunfante, eterno, por iso a natividade do sol cae na mesma data que a igrexa occidental adoptou a comezos do século IV para comemorar o nacemento do Salvador. Mitra tamén se identificou co sol.
Os primeiros cristianos non celebraban o nacemento de Cristo, nada contaban os Evanxeos sobre a data, pero pasado un tempo, entre os fieis de oriente, o seis de xaneiro consolidouse pouco a pouco como o día natividade; occidente, que se mantiña á marxe do costume oriental, xa a finais do século III, opta polo 25 de decembro.
Deus Mitra. Fot. Google
Un escritor sirio cristiano dános a clave desta decisión : a razón pola que as autoridades da igrexa adoptan a data do 25 reside no costume dos paganos de celebrar ese día 25 o nacemento do sol, facendo luminarias, símbolo da festividade e os cristianos participaban tamén nela sentindo unha especial atracción que preocupou tanto ós doutores da igrexa que resolveron que o Nadal debía celebrarse aproveitando a intensidade coa que se vivía esa data por parte de todos. Por iso seguen a acenderse fogueiras e fachucos ata o día da epifanía (6 de xaneiro). Rituais de lume que hoxe perduran nas celebracións do Entroido en Laza ou Oimbra (Ourense). Unha mestura das antigas festas saturnais (17-23 de decembro) e a do Sol Invictus.
Fachucos no Entroido de Laza. Fot. Ana Mª Martínez
Mesmo San Agostiño, cando anima os cristianos a non celebrar o día do sol como tal, senón que o fagan no nome de quen o creou, deixa entrever a orixe pagana da festividade. E o propio León o Grande condena a crenza de celebrar o Nadal polo nacemento do Sol e non pola natividade de Cristo. Distingamos, pois, entre Nadal e Natividade.
Parece que a igrexa cristiana levou a celebración do Nadal ó día 25 de decembro co obxecto de transferir a devoción xentil do sol invencible ó seu Sol fundador e salvador.
Sol Invictus deitando no Oceano
Miradas en conxunto as festas paganas e cristianas teñen numerosas coincidencias e moi estreitas nas que podemos descubrir o pacto ó que se viu obrigada a Igrexa no momento no que triunfa sobre as relixións rivais.
No século II a. C. as formas de vida gregas e romanas entraron en contacto e poucos romanos acomodados puideron resistir o atractivo da civilizada vida grega e, aínda máis, moitos romanos sensatos pensaron que era moito o que podían aprender dos gregos os que se consideraban predestinados a gobernar o mundo. O proceso de helenización dos costumes e da cultura romana apareceu ben definido no século II a.C. Desde sempre o romano sentiu un atractivo polo grego, aínda que non na medida en que sucedeu a mediados do século III a.C., os deuses romanos identificáranse cos gregos, algún que outro romano chegou a falar grego, a arte romana comezou a facerse grande á sombra da grega. Pero o empurrón definitivo deuse xustamente no século III cando aparecen as primeiras obras de literatura en latín baixo o modelo grego e a escolarización dáse en ambas linguas. O saqueo de Siracusa (212 a.C.), segundo Polibio, é o feito que marca o gusto pola arte grega: moitas obras chegaron a Roma. As formas de vida das clases altas entréganse sen rubor á batuta do gusto grego.
A domus que tomaremos de referencia ou casa pompeiana deixanos ver na súa organización arquitectónica dúas partes claramente definidas, fiel retrato da división cultural e mental que supuxo para Italia descubrir no seu propio espazo o a beleza e bo gusto do grego. A mentalidade práctica do home romano xiraba ata agora a redor do que se entendía como NEGOTIUM, nos gregos descubren os valores do OTIUM. Esta bipartición arquitectónica responde á necesidade de xuntar no espazo da vida privada unha nova entidade cultural, enriquecedora a todas luces, que do ámbito da vida privada ía a pasar á vida cívica a non moito tardar.
A parte anterior da domus que permite o acceso directamente desde a rúa a quen visite ó pater familias mantén a estructura da casa etrusca, con dous centros de intereses moi definidos o atrium e o tablinum: é o ámbito do negotium, onde o pater familias celebra os cultos do fogar diante do larario coas imagines maiorum (figuras que representaban os devanceiros da familia), onde os tesouros domésticos, preto do impluvium (pilón no que se recollía a auga da chuvia), esperan a admiración do hospede que ha de resolver co dominus problemas da vida cotiá na urbe.
A parte interior está articulada polo peristilum, de gusto grego, enriquecida cun xardín no patio. É o lugar do otium, ideal para o repouso, rodeado polos triclinios, salas de estar o de xuntanza. É o espazo doméstico que acolle as esculturas e os libros e dá paz e tranquilidade a toda a familia.
Pero está forma arquitectónica non vai ser permanente. Os cambios de mentalidade taen con eles cambios na concepción dos espazos vitais. O descubrimento do peristilo como foco de luz dá pé para que o tablinum (o despacho oficial do dominus) se abra para con maior claridade responder ás novas ideas de comodidade, coa construcción dos acueductos perde sentido o impluvium, a relixiosidade familiar entra en crise cos novos tempos e a apertura as novas culturas e o atrium deixa de ser o centro da vida familiar perdendo por tanto a súa razón de ser.
PODEDES VISITAR O POST ”A VILLA ROMANA DE TORALLA” PICANDO AQUÍ
INTERESANTE VISITA
RECONSTRUCCIÓN DUNHA VILLA RUSTICA EN 3D
O LUXO DUNHA VILLA
Se queres imaxinar unha villa podes ler este texto de Plinio o Mozo:
Sitio