SOÑO DUNHA NOITE DE VERÁN

O lume devastador purifícao todo e, ó quentalos, quítalles a ferruxe ós metais, por iso purifica o caporal e as ovellas. ¿Ou é porque a auga e o lume, dous deuses discordantes, sendo a orixe contradictoria de todas as cousas, os nosos pais xuntaron eses elementos e consideraron apropiado someter o corpo ó lume e salpicarse con auga? ¿Ou é porque neles está a orixe da vida? Outros supoñen que simboliza a Faetón e o diluvio universal de Deucalión. Outros lembran que, cando os pastores chascaban unha pedra con outra, saltou unha chispa, a primeira perdeuse, pero a segunda prendeu nunhas pallas. ¿Ou é máis verdadeiro o feito de que, cando a fundación de Roma, recibiron orde de trasladar os Lares ás novas casas, e, ó mudar de fogar, prendéron lume ás chozas que abandonaban, e que eles, colonos e gando, saltaron entre as lapas. Que é o que se fai ainda, Roma, no día da túa fundación.

Ovidio, Fastos, IV, 785-807

Os solsticios son inicios de ciclos da natureza, un punto crítico na carreira da luminaria principal da bóveda celeste. A cultura grecolatina recurría a unha expresión de contido simbólico para subliñar esta circunstancia: “as portas solsticiais”, a porta, umbral, pero tránsito, paso entre luz e tebras, vida e morte, ignorancia e sabiduría, culpa e salvación. Momento de ansiedade para os homes dos primeiros tempos, cando non eran conscientes da súa impotencia ante os cambios dos ciclos naturais e consideraban que podían axudar ó sol, como se fose unha fogueira xa en brasas, cando daba síntomas de desfalecer.

Se ben o solsticio de inverno dá paso ó ciclo luminoso, o de verán abre o período de escurecemento, do acortamento progresivo da luz do día; unha inversión dos valores atribuídos a cada estación, non hai nada unívoco no universo simbólico. Agora entenderemos por que o cristianismo fai coincidir o nacemento de Cristo (“Eu son a porta”, di Xesús, Xn. 10, 9), o sol que ilumina a humanidade, co solsticio de inverno, mentres que o solsticio de verán esta marcado pola festividade de San Xoán Bautista, que sustitúe as celebracións paganas, porque este era para os cristianos o precursor, o mensaxeiro da redención, da salvación inminente, da vida.

Hogueras22

Nun libro de mitoloxía do século XIX, falando de fogueiras e lume sagrado, relaciónanse os rituais de San Xoán cos das festas de Pales:

“ Isto (o lume) usábase moito na antiga Roma nas festividades de Pales, deusa dos pastores, que se celebraban o primeiro de maio e chamábanse Palilia. Nesta festividade os pastores facían fogueiras de palla ou de feno, e brincaban por enriba delas, e con esta cerimonia crían que quedaban limpos e absoltos de culpa, como o dixo Marco Varrón….”

Pales dicebatur dea pastorum, cuius festa Palilia dicebantur; vel ut alii volunt, dicta Parilia quod pro partu pecoris eidem sacra fiebant” P.F. 248, 17

[ a deusa dos pastores chamábase Pales, e as festas a ela dedicadas Palilia; ou como queren outros Parilia por ser un ritual sagrado na súa honra polo bo parto do gando]

Todo lo purga el fuego, y su viveza /al metal le acrisola su maleza./ Luego por las hogueras encendidas/de paja gritadora des el salto/ con pie ligero, y piernas extendidas.

Ovidio (Fastos, IV, 727 ss.) invoca á deusa Pales, para que o inspire na creación do poema, argumentando que vai cantar ritos pastorís nos que ten experiencia persoal:

Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,/ prosequor officio si tua festa meo./certe ego de vitulo cinerem/ stipulasque fabales/ saepe tuli plena, februa tosta, manu; /certe ego transilui positas ter in ordine flammas, /udaque roratas laurea misit aquas.

[Alma Pales, axuda a quen canta os rituais dos pastores,/ se describo a túa festa coa miña arte./ Certo, eu levei moitas veces nas palmas das mans a cinza do vitelo/ e os talos de fabas, restos aínda quentes do sacrificio ./ Certo, eu brinquei tres veces sucesivamente as chamas que se apagaban ,/ e esparexín con loureiro mollado pingas de auga.]

Ovidio segue describindo con minuciosidade romana os distintos ritos da festa, pero esquece o fundamental, tentar explicar a orixe dos rituais; a deusa non se mostrou condescendente co poeta neste obxectivo.

J. G. Frazer válese dun escritor medieval para dar a coñecer os trazos máis chamativos da festa: as fogueiras, as procesións con fachos e o costume de botar a rebolos unha roda de lume. Contase tamén que os rapaces queimaban ósos e lixo fedorento e que o fume espantaba certos dragóns maléficos que por estas noites do ano, excitados polo calor do verán, copulaban no aire e envelenaban os pozos e os ríos ó caer neles o seme.

Auga e herbas de san Xoán.

De todos os xeitos a etnografía aportounos algúns datos interesantes : o lume é un elemento purificador, polo que quen pase por enriba del quedará limpo e renovado; outra, que os antigos xa que tiñan conciencia de que o lume e a auga, dous principios contrarios, eran imprescindibles para a vida, xuntaron os dous nun mesmo ritual preservativo para acadar maior eficacia, ou tamén porque a auga e o lume son causa de vida e morte para o home.

Tamén no século XVI   damos con pegadas da relación entre as festas romanas na honra de Pales (Palilia) e a cristiana de San Xoán, e os investigadores modernos seguen a insistir nela como se os séculos fosen unha garantía de certeza. Só dan cun problema: o feito de que non coinciden nas datas dos meses; hai entre elas dous meses de diferencia, pero non parece un atranco insalvable, xa que ao longo da primavera detéctanse festas nas que se acenden fogueiras, pendúranse enramadas, como en Laza ou Oimbra por falar de espazos preto de nós. Serían pois rituais de estación que rematarían co solsticio.

Fachucos en Laza. Ourense

J. G. Frazer no seu libro The Golden Bough (A Rama Dourada) chama a atención sobre as coincidencias que gardan as festas paganas e as cristiás e afirma que son moitas como para consideralas accidentais. Desde o seu punto de vista esta coincidencia só mostra o pacto ó que se veu obrigada a Igrexa, na hora do seu triunfo, coas relixións rivais vencidas, pero potencialmente perigosas aínda para unha consolidación definitiva do cristianismo.

O intransixente espírito inicial flexibilizouse cando percibiron con claridade que para que o cristianismo conquistase o mundo era preciso atenuar a rixidez das regras fundacionais facendo máis ancha a porta que conduce á salvación. Para que o credo fose admitido de maneira universal era preciso que fose antes modificado de acordo, ata onde fose posible,  cos prexuizos, as paixóns e supersticións do vulgo, xusto os principios que inicialmente pretendían suprimir: unha decadencia espiritual inevitable; o mundo no pode vivir no nivel dos grandes homes; os valores esenciais de pobreza e celibato non resultan facilmente soportables, non só para a sociedade civil, tampouco para a existencia humana.

 

A AURORA PRELUDIO DO SOLSTICIO

“A estrela vixiante da mañá chega desde as augas orientais. Ide, boas nais, e ofrecede as tortas de dourado cereal á deusa Ino de Tebas. Pegada ás pontes, e  preto do Circo Máximo, hai unha chaira que chaman foro Boario. Contan que alí o día once de xuño o rei Servio inaugurou un templo dedicado […]

DES-MAIO EFÉMERO

VERSOS PARA UN DES-MAIO EFÉMERO “Baño, viño e Venus desgastan o corpo, pero son a verdadeira vida”. Proverbio latino Tu ne quaesieris (scire nefas) quem mihi, quem tibi finem di dederint, Leuconoe, nec Babylonios temptaris numeros. Vt melius quicquid erit pati! Seu pluris hiemes seu tribuit Iuppiter ultimam, quae nunc oppositis debilitat pumicibus mare               5 Tyrrhenum, […]