Os meus desexos, hoxe especialmente, de que este faro emblemático da cultura de occidente pase a formar parte do patrimonio da humanidade.
Enhoraboa xa: a todos os coruñeses, a todos os galegos e ó resto de cidadáns do mundo. Grazas tamén ó enxeño de aqueles que deron pé a nosa lingua, as nosas linguas, as linguas de Europa e de América. Grazas a aqueles que nos abriron os camiños do mundo, que nos regalaron a súa literatura, o conceptos fundamentais do dereito e a vida política, a concepción práctica da vida e a visión do mundo que aínda é o noso sinal de identidade.
Unha torre para unha cultura, unha torre para a cultura da humanidade.
« O home que harmonice as belas calidades da súa alma cos belos trazos da súa aparencia exterior, de tal xeito que estes estean adaptados ás calidades , constitúe o espectáculo máis fermoso que pode admirarse» ( Platón, Rep. 402d).
Hai quen le simplemente para gozar do relato. Acabo de reler a última novela de Fernando Lillo, “Séneca. El camino del sabio”, e engádense dúas sensacións ao goce do relato, unha, ampliar o meu coñecemento, e outra, ampliar a comprensión do mundo. Intento reflexionar e xustificar a orixe destas dúas sensacións e creo atopar os argumentos: a honestidade, o rigor, a coherencia no desenvolvemento do personaxe de Séneca, a precisión e a facilidade con que o novelista sabe reconstruír o marco da vida romana, no político e no social, e especialmente, unha riquísima intertextualidad, só posible desde o coñecemento profundo da literatura clásica e os recursos dos distintos xéneros literarios.
Lillo é moi consciente de que se Séneca é vítima, case inhumana, da práctica do pensamento estoico e por iso coida de xeito moi especial de salvar o personaxe dos excesos da crítica que obviou aquilo que define precisamente o estoicismo romano, o seu sentido práctico, a ética do cotián. Hai moitos puntos obscuros na biografía de Séneca, comportamentos ás veces contraditorios, actitudes pouco claras, que o novelista resolve desde a propia visión senequiana: o que o filósofo aspiraba ser como home/cidadán, non o que era.
Dito o cal sería importante, para entender o sentido da novela, considerar que esta non comeza onde parece comezar, senón na cita inicial de Cartas a Lucilio, 8, 2: “Ocúpome dos homes do futuro. Redacto algunhas ideas que poidan resultarlles útiles; diríxolles por escrito consellos saudables, como útiles medicamentos”.
“O home só xoga cando é home no máis amplo sentido da palabra, e só é plenamente home cando xoga” (Schiller)
No xogo como actividade exclusivamente humana dámoslle saída a incontables desexos, aspiracións e intuicións propias do individuo, como se dunha liturxia, dun conxuro, se tratase. Somos conscientes de que se trata dunha actividade da vida cotiá sen utilidade ningunha pero cun sentido que quizais revele a esencia íntima dos pobos e e o sentido máis significativo da súa visión do mundo. O propio percorrido semántico das dúas palabras latinas que serven para definir o concepto, LVDVS/LVDI, que se centra máis na acción , e IOCVS, como broma derivada dun xogo de palabras, co triunfo desta última nas linguas romances, falan moito do sentido ritual e plenamente humano primitivos.
Mentres que os romanos adultos acudían como posesos ó anfiteatro, ou ás carreiras do circo, ou a parolar nas termas, os nenos ocupaban o seu ocio, baixo a mirada atenta do pedagogo, nestes xogos que os nosos alumnos de 3º e 4º quixeron imitar e celebrar como festa final dunha carreira de nove meses na que probablemente a Cultura Clásica e o Latín lles serviron para abrir os ollos para unha mirada maís ampla do mundo.
O romano, home práctico, pensaba nos termos da súa propia vida cotiá: O desenvolvemento do seu pensamento relixioso versa en torno á vida agrícola e á vida doméstica:
- Establecemento dunha serie de festivais que sinalan as estacións do ano agrícola: Saturnales, da sementeira; Robigales, para que os cereais se libren da cinza; Consuales, almacenamento da colleita.
- Xano, espírito da porta; Vesta, a chama viva;Penates, espíritos da despensa; Lar familiaris, tutelar dos escravos da casa.
Roma, Cidade-Estado: a vella relixión foi adaptada ás novas necesidades asimilando os deuses da mitoloxía grega:
– Os vellos festivais conserváronse intactos e foron transmitidos en todos os seus detalles.
– Os antigos espíritos rurais adquiriron unha nova función no seu ámbito: Xúpiter, o espírito do ceo, converteuse na divindade da xustiza interna; Marte, deidade agrícola, deus da guerra.
– Establecemento gradual dunha relixión de Estado que relega a relixión da familia da época primitiva.
“ O que está en xogo nun culto público é o ben e o éxito terreo da comunidade implicada; considérase que todo acto de culto público emana da colectividade e non dos individuos que a compoñen… Os deuses son socios das comunidades humanas e han de colaborar no seu ben e non aproveitar a súa superioridade para atemorizalos. A relixión pública baséase nesa relación respectuosa entre a res publica e os deuses”.
Roger Hanoune e John Scheid. A antiga Roma. Como vivían os romanos. Páx. 72-73
No programa de hoxe trasladámonos á antiga Roma acompañados pola música. A magnificencia do imperio romano inspirou músicas épicas e heroicas ós compositores de todos os tempos, mentres que as escenas clásicas ocupan os escenarios operísticos ó longo da historia.
A arquitectura de Palladio (1508-1580) resulta facilmente recoñecible pola orde e simetría das súas columnas e frontóns. O artista renacentista conseguía xuntar as ensinanzas da tradición clásica coa procura dunha funcionalidade moderna.
[Villa Rotonda.Vicenza]
Nos primeiros pasos dos século XIV tivo lugar no eido da pintura unha primeira ruptura cos principios medievais da representación do mundo visible; no comezo do século XV deuse un segundo cambio fundamental, nacido no campo da arquitectura e a escultura, caracterizado por unha preocupación moi intensa pola Antigüidade clásica, para no século XVI sincronizarse as tres artes. Se se compara O Panteón de Roma coa Villa Rotonda vemos que os edificos do séculos XVI están moito máis preto e teñen máis en común cos dos da Roma imperial, que cos da Idade Media, e entre eles hai máis de mil cen anos.
Andrea di Pietro (Palladio)é un home do renacemento adornado con todas as virtudes deste momento histórico. Observador minucioso do antigo e do moderno, convencido do que facía e dotado dunha audacia sin lindeiros. É consciente de que na antiga Roma están os fundamentos da arquitectura Europea posterior. Acode a Roma pra debuxar o que quedaba en pé da magnificencia pasada, debuxa grandes croquis que compara co canón que establecera Vitrubio. Asimila todos os coñecementos que tirara deste teimudo traballo de investigación e estudo e retorna a Vicenza onde os grandes edificios que el constrúe dan fe da inluencia determinante que ten a arquitectura clásica en toda a súa obra.
A mostra, unha das mellores que se viron en CaixaFórum nos últimos anos, conmemora os 500 anos do nacemento de Andrea di Pietro della Gondola, e antes de se inaugurar en Barcelona (máis tarde farao en Madrid) xa estivo enVicenza, a cidade na que realizou algunhas das súas obras, e Londres, responsable de que el palladianismo se difundise desde Virginia a San Petersburgo.
Alejandro Amenábarchega a Cannes para presentar unha provocativa epopeya épica, ÁGORA, repleta de chamativas imaxes, tan provocadoras como as ideas que as xeneran. Unha nova e moi actual maneira de entender o “peplum” e , ó mesmo tempo, unha ocasión para explicar aquelas cuestións vitais que o home curioso se plantea cada día cando mira críticamente as estrelas. O filme de Amenábar lévanos ó século IV con Egipto baixo o xugo do Imperio Romano. As violentas revoltas relixiosas en Alexandría chegan ata a súa lexendaria Biblioteca, onde a brillante astrónoma Hipatia (355-416), filla de Theron, o último director da Biblioteca, filósofa neoplatónica e matemática, pelexa por salvar a sabiduría do Mundo Antigo coa axuda dos seus discípulos. Entre eles, os dous hombres que se disputan o seu corazón: Orestes e adolescente escravo Davo, que se debate entre o amor que lle profesa en secreto e a liberdade que podería conseguir uníndose ó imparable ascenso dos cristianos. Hipatía, fiel a súa concepción pagana da vida e á sua liberdade de pensamento, morre víctima dun ataque de fervorosos cristianos fanáticos -¿referencia ós fanatismos no mundo de hoxe?-. Amenabar quedou intrigado e fascinado pola actividade intelectual desta muller e máis, quizais, polo seu destino.
[Rachel Weisz]
Durante a Ilustración foi considerada unha mártir da ciencia e os movementos feministas modernos téñena como un icono da liberación da muller.
Carreiras de cuadrigas, tensas pelexas de gladiadores e aparatosas batallas de galeras (Naumaquias). A montaxe combina “a forza dos concertos de rock, a enerxía dos musicais de Broadway, a calidade do teatro e a maxia dos grandes clásicos de Hollywood”. O momento culminante do espectáculo é a carreira de cuádrigas que enfronta a Ben-Hur e Messala,derrotado polo seu antiguo amigo tras caer do carro e ser atropelado.
[O ramallo (Maio) de loureiro con fitas de cores (fecundidade), a bica e o galo, diante da igrexa]
Chegar a Verín un tres de Maio é deixarse guiar polo augas do río Támega,seguir a sombra dos salgueiros da ribeira e vivir coas xentes de Lazao día do Cristo.
Cada tres de maio Lazaé un espazo máxico, gobernado polos espíritos da vexetación, sucesivamente transformados na árbore de maio que hoxe se ergue altiva na torreiro da casa do Concello, no ramallo de loureiro engalanado de fitas de cores, unha bica e o galo (o espírito do gran), en Maia/Eva, renacida como unha nova ninfa Flora, recen tirada de Botticelli, portadora do símbolos das virtudes femininas, a roca de fiar e o fuso, unha laranxa que, como a granada, quere ser o icono da fecundidade. O renacer da vexetación e a fecundidade nun novo ciclo da natureza.
[Maia/Eva portando a roca, o fuso e a laranxa da fecundidade]
O cristianismo atopa neste ritual unha riquísima metáfora da Historia da Salvación, e, sen alterar nen o máis mínimo detalle o ritual pagano, mestúraa con elementos bíblicos que enchen dun novo sentido o ritual do espírito arbóreo, ata chegar a identificar a árbore, a árbore da vida, coa cruz coa que lle chegou ós homes a vida sobrenatural; a Maia é agora Eva, que a través do episodio de fe inquebrantable de Abraham e Iaac (Xénesis 22: “Multiplicarei a túa descendencia como as estrelas do ceo e dareilles todas esas terras” ) nos guía ata o desenlace dun Cristo Salvador na cruz e a Virxe María, a nova Eva reparadora do dano primordial. (Ver Crucifixión de Masaccio)
[A árbore do Maio no torreiro da Casa do Concello de Laza, antes erguíase na recén enlousada praza da Picota]
Para os homes e mulleres de Laza que se esforzan en dar vida cada ano a este ritual máxico.
“O máis curioso que vin na miña viaxe foi Pompeia, un sente estar na Antigüidade e a pouco que teñamos o costume de non crer o que foi probado aprenderemos sobre o terreo máis ca un sabio. É un pracer inmenso ver cara a cara esta Antigüidade sobre a que lemos tantos volumes”. (Stendhal)
O pompeiano fai nos muros da súa casa un museo para disfrute del mesmo e da súa familia, as paredes son o espacio para expoñer o seu mundo e a súa cultura: temas mitolóxicos, como na casa dos Vetii, a natureza domesticada en xardíns murais, Semele e Dionisos na villa dos Misterios. Ningunha outra cidade do mundo transmitiu mellor a mensaxe de Venus a través de atrevidas pinturas eróticas de gran realismo e contido sexual explicito que cubren as paredes dos prostíbulos pompeianos.