SIDEBAR
»
S
I
D
E
B
A
R
«
AVIVANDO O LUME DO SOLSTICIO
Xuñ 20th, 2014 by José M. Otero


O lume devastador purifícao todo e, ó quentalos, quítalles a ferruxe ós metais, por iso purifica o caporal e as ovellas. ¿Ou é porque a auga e o lume, dous deuses discordantes, sendo a orixe contradictoria de todas as cousas, os nosos pais xuntaron eses elementos e consideraron apropiado someter o corpo ó lume e sapilcarse con auga? ¿Ou é porque neles está a orixe da vida? Outros supoñen que simboliza a Faetón e o diluvio universal de Deucalión. Outros lembran que, cando os pastores chascaban unha pedra con outra, saltou unha chispa, a primeira perdeuse, pero a segunda prendeu nunhas pallas. ¿Ou é máis verdadeiro o feito de que, cando a fundación de Roma, recibiron orde de trasladar os Lares ás novas casas, é, o mudar de fogar, prendéronlles lume ás chozas que abandonaban, e que eles, colonos e gando, saltaron entre as lapas. Que é o que se fai ainda, Roma, no día da túa fundación.

Ovidio, Fastos, IV, 785-807


Os solsticios son inicios de ciclos da natureza, un punto crítico na carreira da luminaria principal  da bóveda celeste. A cultura grecolatina recurría a unha expresión de contido simbólico para subliñar esta circunstancia: “as portas solsticiais”, a porta, umbral, pero tránsito, paso entre luz e tebras, vida e morte, ignorancia e sabiduría, culpa e salvación. Momento de ansiedade para os homes dos primeiros tempos, cando non eran conscientes da súa impotencia ante os cambios dos ciclos naturais e consideraban que podían axudar ó sol, como se fose unha fogueira xa en brasas, cando daba síntomas de desfalecer.

Se ben o solsticio de inverno dá paso ó ciclo luminoso, o de verán abre o período de escurecemento, do acortamento progresivo da luz do día; unha inversión dos valores atribuídos a cada estación, non hai nada unívoco no universo simbólico. Agora entenderemos por que o cristianismo fai coincidir o nacemento de Cristo (“Eu son a porta”, di Xesús, Xn. 10, 9), o sol que ilumina a humanidade, co solsticio de inverno, mentres que o solsticio de verán esta marcado pola festividade de San Xoán Bautista, que sustitúe as celebracións paganas, porque este era para os cristianos o precursor, o mensaxeiro da redención, da salvación inminente, da vida.

Nun libro de mitoloxía do século XIX, falando de fogueiras e lume sagrado, relaciónanse os rituais de San Xoán cos das festas de Pales:

“ Isto ( o lume) usábase moito na antiga Roma nas festividades de Pales, deusa dos pastores, que se celebraban o primeiro de maio e chamábanse Palilia. Nesta festividade os pastores facían fogueiras de palla ou de feno, e brincaban por enriba delas, e con esta cerimonia crían que quedaban limpos e absoltos de culpa, como o dixo Marco Varrón….”

“Pales dicebatur dea pastorum, cuius festa Palilia dicebantur; vel ut alii volunt, dicta Parilia quod pro partu pecoris eidem sacra fiebant” P.F. 248, 17

[ a deusa dos pastores chamábase Pales, e as festas a ela dedicadas Palilia; ou como queren outros Parilia por ser un ritual sagrado na súa honra polo bo parto do gando]

Festa de Pales, ou o Verán. De Suvée Joseph Benoît (1743-1807) Crédito fotográfico: (C) RMN / Gérard Blot

Todo lo purga el fuego, y su viveza /al metal le acrisola su maleza./ Luego por las hogueras encendidas/de paja gritadora des el salto/ con pie ligero, y piernas extendidas.

Ovidio ( Fastos, IV, 727 ss.) invoca á deusa Pales, para que o inspire na creación do poema, argumentando que vai cantar ritos pastorís nos que ten experiencia personal:

Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,/ prosequor officio si tua festa meo./certe ego de vitulo cinerem/ stipulasque fabales/ saepe tuli plena, februa tosta, manu; /certe ego transilui positas ter in ordine flammas, /udaque roratas laurea misit aquas.

[Alma Pales, axuda a quen canta os rituais dos pastores,/ se describo a túa festa coa miña arte./ Certo, eu levei moitas veces nas palmas das mans a cinza do vitelo/ e os talos de fabas, restos aínda quentes do sacrificio ./ Certo, eu brinquei tres veces sucesivamente as chamas que se apagaban ,/ e esparexín con loureiro mollado pingas de auga.]

Ovidio segue describindo con minuciosidade romana os distintos ritos da festa, pero esquece o fundamental, tentar explicar a orixe dos rituais; a deusa non se mostrou condescendente co poeta neste obxectivo.

J. G. Frazer válese dun escritor medieval para dar a coñecer os trazos máis chamativos da festa: as fogueiras, as procesións con fachos e o costume de botar a rebolos unha roda de lume. Contase tamén que os rapaces queimaban ósos e lixo fedorento e que o fume espantaba certos dragóns maléficos que por estas noites do ano, excitados polo calor do verán, copulaban no aire e envelenaban os pozos e os ríos ó caer neles o seme.

Auga e herbas de san Xoán.

De todos os xeitos a etnografía aportounos algúns datos interesantes : o lume é un elemento purificador, polo que quen pase por riba del quedará purificado; outra, que os antigos xa que tiñan conciencia de que o lume e a auga, dous principios contrarios, eran imprescindibles para a vida, xuntaron os dous nun mesmo ritual preservativo para acadar maior eficacia, ou tamén porque a auga e o lume son causa de vida e morte para o home.

Se sistematizamos todo o que conta Ovidio poderemos dar cos paralelismos que ofrecen as Palilia e as festas de San Xoán:


1. FOGUEIRAS:

a. Era crenza que se pasaban por enriba delas os animais domésticos quedaban a salvo dos lobos.

b. O mesmo se o facían os homes.

c. Para ser eficaz o rito había que repetilo tres veces

d. Ó saltar había que facer a petición que máis lle convise a un.

e. Queimábanse algunhas herbas

2. ENRAMADAS.

a. Enramadas penduradas nas paredes .

b. Grinaldas nas portas

3. HERBAS: o loureiro dos sacrificios.

4. AUGAS:

a. En lustracións especiais e aspersións de altares

b. En lustracións de animais domésticos

5. ORACIÓNS: había que pronuncialas ao saltar sobre a fogueira, mirando ao oriente e metendo os dedos na auga pura.

A relación entre as dúas festas, Palilia e San Xoán, xa se estableceu no século XVI, pero tamén os investigadores modernos insisten nela. Só dan cun problema: o feito de que non coinciden nas datas dos meses, hai entre elas dous meses de diferencia, pero non parece un atranco insalvable, xa que ao longo da primavera detéctanse festas nas que se acenden fogueiras, pendúranse enramadas, como en Laza ou Oimbra por falar de espazos preto de nós. Serían pois rituais de estación que rematarían co solsticio.

Fachucos en Laza. Ourense

J. G. Frazer no seu libro The Golden Bough (A Rama Dourada) chama a atención sobre as coincidencias que gardan as festas paganas e as cristiás e afirma que son moitas como para consideralas accidentais. Desde o seu punto de vista esta coincidencia só mostra o pacto ó que se veu obrigada a Igrexa na hora do seu triunfo coas súas rivais vencidas, pero aínda perigosas. O intransixente espírito inicial flexibilizouse cando percibiron con claridade que para que o cristianismo conquistase o mundo era preciso atenuar a rixidez das regras fundacionais facendo máis ancha a porta que conduce á salvación. Para que o credo fose admitido de maneira universal era preciso que fose antes modificado de acordo, ata onde fose posible,  cos prexuizos, as paixóns e supersticións do vulgo, xusto os principios que inicialmente pretendían suprimir: unha decadencia espiritual inevitable; o mundo no pode vivir no nivel dos grandes homes; os valores esenciais de pobreza e celibato non resultan facilmente soportables, non só para a sociedade civil, tampouco para a existencia humana.


 

 

 

PRELUDIO MÁXICO Á AURORA DO SOLSTICIO: AS MATRALIA
Xuñ 10th, 2014 by José M. Otero


“A estrela vixiante da mañá chega desde as augas orientais. Ide, boas nais, e ofrecede as tortas de dourado cereal á deusa Ino de Tebas. Pegada ás pontes, e  preto do Circo Máximo hai unha chaira, que chaman foro Boario. Contan que alí o día once de xuño o rei Servio inaugurou un templo dedicdo á Mater Matuta. ¿Por que aparta as escravas do limiar do seu templo e recrama pasteis cocidos?”

Ovidio, Fastos, 6, 474

“[As mulleres] fan que unha escrava entre no recinto sagrado, baten nela con vergallos e despois bótana fóra; ademais levan nos brazos e tratan con especial agarimo , mentres dura a cerimonía, os fillos das súas irmás, como se fosen seus”

Plutarco, Vida de Camilo, 5,2

A Noite e a Aurora, mudando  completamente a cor, dan de mamar ambas as dúas, a un único recén. Entre o ceo e a terra el brilla ó lonxe  como unha xoiiña de ouro.

Himno a Agni ,1, 96



Once de xuño,  desde o espertar as damas romanas de primeiro matrimonio celebran  as Matralia para honrar a Mater Matuta, a Aurora vixiante que inaugura as horas da mañá para deixar o día madurado en mans de Fortuna. O solsticio de verán está a  chegar. Desde os días do solsticio de inverno a Aurora espertaba  cada vez máis cedo e non deixaba de roubar horas as tebras da Noite.

Que cos primeiros calores de xuño  a Aurora comezase a lacazanear e a amosarse conformista enchía de desasosego e sementaba temores e desconcerto entre as mulleres romanas. Para elas a escuridade da noite  era como un cova confusa e envurullada  chea de demos e monstros enloquecidos, que traman inmisericordes e teimudos  milleiros de perigos para a familia e a Res Publica. Momento crítico no ciclo solar, desacougo e impotencia a un tempo, pero sempre queda o soño de poder botarlle unha man á natureza para que a Aurora esperte e non esmoreza, que tome nova forza a chama moribunda e reviva.  Confían  cegamente nos rituais máxicos  que protexesen dos sinais de abatemento que ameazaban a vida e os éxitos de Roma e os romanos, era preciso dobregar a boa vontade de Mater Matuta cos ritos que a ela  máis lle compracen.

Dies festus, pola mañá cedo un remoiño de mulleres, entre un frufrú de stolae e pallae, baixara polo Velabrum cara  ó templo de Mater Matuta, preto da porta Carmental na ribeira esquerda do Tíber. Escoitábase polo aire un caudal desbordado de voces femininas mesturadas cun rebulicio de meniños. Unha brisa matutina acalmaba as mulleres reunidas  diante do templo, faise primeiro un silencio sobrecolledor, un silencio sagrado, un silencio que conmove a homes e deuses. Homes e deuses espectantes.

As festas nunca o son por casualidade, nunca están nas mans do azar. Non é casualidade que a festa da Aurora se celebre seis meses despois, con precisión matemática, da festa consagrada ó Sol, no solsticio de decembro. Nunca os romanos celebraron nada sen que desa celebración se derivase algún interese: influir sobre a marcha de calquera acontecemento desexado ou temido, xa dependan da disposición da divindade ou de acenos ou palabras manifestados por una divindade ou calquera devanceiro en tempos pasados.

O silencio sagrado incial vaise quebrando como vidro fino nos arredores do templo de Mater Matuta. Óense primeiro timidamente voces de criaturas apagadas polas das súas nais, pero de seguido son as bonae matres as que, despois de ofrecer tortas redondas e amarelo ceral á deusa, expulsan do  recinto sagrado  a unha escrava a vergallazos  e empurróns,  e desafogan a angustia contida dos últimos días. Gritan as irmás dispostas a entregarlles os seus fillos que as celebrantes toman nos seus brazos con agarimo de nais para llos encomendar á deusa.

Nos arredores do templo de Fortuna, co que o de Mater Matuta compartía espazo físico e mitolóxico, contadores de historias e poetas  cantaban o misterio que  envolvía a celebración de aquel día e os seus escuros ritos. Os contadores de historias relataban   a fortuna de Furio Camilo, cinco veces dictador,  que vence ós de Veies,  ós latinos e ós volscos,  ós celtas, e a Breno; batallas que se inician sempre coa Aurora e que  coa axuda  da Aurora se vencen desde as primeiras escaramuzas: “O romper a Aurora, Camilo estaba alí, diante del”. Outros contan a historia do rei Servio Tulio a quen se lle debe a fundación do templo de Mater Matuta no foro Boario.

 

Os poetas empeñábanse en explicar en versos hexámetros que se gardaba naqueles ritos escuros, cargados de símbolos, que so eran ecos case que apagados de mitos moi antigos, xa perdidos baixo o peso da influencia grega: o que viña de acontecer no templo reproducía dramáticamente o que a deusa Aurora fai no ceo, un acto negativo expulsando a escuridade inevitable, que como un enemigo desasosega, e  un  acto acto positivo, acoller e amosar o novo sol que asoma tras o horizonte. As celebrantes son moitas porque representan as numerosas auroras particulares que inauguran todos os días do ano indefinidamente. Se no segundo acto as mulleres que participan no ritual non encomendan á deusa os seus propios fillos senón os das súas irmás é para significar que ó dispoñer dun tempo moi escaso, case efémero, elas por si mesmas non poden xestar o sol, polo que so lles queda acoller os soles que as  súas irmás criaron.

A Aurora, a filla do ceo, a deusa irmá,  coa nai do sol, a Noite ou quen sexa, inteveñen en harmonía cósmica. Aínda que unha se impón, non rifan  entre elas, non se enfrontan nin deteñen o seu camiñar, seguen sen parar a unha á outra, compartindo un pensamento único. Cada unha coa súa forma, sombría a Noite, brillante a Aurora.


 

OS VAMPIROS QUE COMÍAN ÓS NENOS CRUS
Mai 25th, 2014 by José M. Otero



Hai uns paxaros moi voraces que non son as Harpías que emporcallaban a comida do cego Fineo, aínda que se sabe que descenden delas. Teñen cabeza grande, uns ollos que te cravan, peteiros apropiados para a rapina, plumas brancas e uñas como anzoles. Voan de noite e atacan ós nenos, mentres a ama de cría anda noutras labores, maltratando os seus corpos que esgazan no mesmo berce. Din que trituran a peteirazos as vísceras dos que aínda maman, e que teñen a gorxa chea do sangue que beben.
Chámanse vampiros, a razón deste nome é polo costume de grallar de noite dun xeito que dá arrepío. Sexa como sexa, tanto se estes paxaros nacen, como se son froito dun encantamento, e son vellas meigas que un maléfico feiticeiro marso transforma en paxaros, metéronse no aposento de Procas, o rei de Alba. Era este, que nacera naquel cuarto, con cinco días de vida un botín fresco para as súas voraces linguas; o infeliz bebé choraba como quen pide axuda desesperadamente. Alarmada polos choros do seu pupilo acudíu correndo a aia e viu as meixelas rabuñadas por uñas ben afiadas.
¿Que podía facer ela? A cor de cara da criatura era como a das follas tardías que murcha o inverno cando acaba de chegar. Sen tardanza vai á procura da vidente Carmenta, a ninfa de Xano, para contarlle o que estaba a pasar. Carmenta, que podía ler o futuro, respondeulle: “Non chores máis, o teu pupilo vaise salvar”. Achegouse ó berce, o pai e a nai choraban. Ela díxolles palabras cheas alento: “Deixade de chorar, eu vouno curar”.
Sen máis bateu tres veces nas xambas da porta con follas de albedro; tres veces con follas de albedro sinalou o limiar. Salpicou con auga a entrada (a auga era tamén medicinal) mentres sostiña as entrañas crúas dun leitón femia de dous meses. E pronunciou estas palabras: “Paxaros nocturnos, respetade o corpo do neno; por un neno pequeno sacrificamos unha víctima pequena. Aceptade, por favor, corazón por corazón e entrañas por entrañas. Entregámosvos esta vida por outra mellor”.
Rematado o sacrificio, dispuxo ó aire libre as entrañas partidas e prohibiu ós presentes na ceremonia volver a vista atrás. Depositou  por último unha vara de espiño branco nunha xanela que deixaba pasar a luz ó aposento.
Cóntase que despois de aquel ritual máxico os paxaros non atacaron nunca máis o berce e o neno recobrou a cor que antes tiña.


(Adaptado de Ovidio, Fastos, VI, 131 e ss. José M. Otero)

»  Substance:WordPress   »  Style:Ahren Ahimsa